بررسی تطبیقی «توحید و توکّل» در رساله قشیریه با طبقات الصّوفیة خواجه عبدالله انصاری

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشگاه فرهنگیان هرمزگان

چکیده

در این مقاله اصطلاحات عرفانی «توحید» و «توکل» در «رساله قشیریه» به شیوه تطبیقی با کتاب «طبقات الصّوفیة» خواجه عبدالله انصاری مورد بررسی قرار گرفته است. خواجه عبدالله بر خلاف قشیری باب خاصی را به هیچ کدام از این اصطلاحات اختصاص نداده است، بلکه در مجالس وعظ خود به مقتضای کلام به پاره‌ای از مفاهیم عرفانی پرداخته است. سخنان همه صوفیان درباره توحید نشان از اقرار آن‌ها به یگانگی خداوند است. قشیری خود نیز مستقیماً به این موضوع صحّه می‌گذارد و خواجه عبدالله در تعریف توحید بر آن است که توحید «من» فرد در میان نباشد و تنها سخن از «اویی» باشد و بس. قشیری و خواجه عبدالله در باب توکّل سخنان سایر صوفیان را نقل می‌کنند. بی گمان این دو درباره توکّل با سخنان صوفیانی که از آنان به عنوان سند استفاده می‌کنند، هم‌رأی هستند. قشیری و خواجه عبدالله علاوه برتشریح منازل سلوک، به بیان سخنان بزرگان تصوف در این زمینه اهتمام ورزیده‌اند.

کلیدواژه‌ها


Ansari Heravi, Khajeh Abdullah. 1999, A Hundred Arenas, Tehran: Tahoori.

Ansari Heravi, Khajeh Abdullah. 1379, The Homes of the Walkers, Tehran: Al-Zahra.

Ansari Heravi, Khajeh Abdullah. 2017, Sufi classes, edited by Mohammad Soroor Molaei, 3rd edition, Tehran: Toos Press

Poshtdar, Ali Mohammad 2016, Al-Qushayriyya Al-Risala, 6th edition, Tehran: Payame Noor University.

Qashiri, Abu al-Qasim 2012, Al-Qushayriyya Al-Risala, translated by Abu Ali Osmani, Tehran: Zavar.

Kashani, Ezzoddin Mahmoud 2006, “Guidance lamp and the key to sufficiency” edited by Karbasi and Khaleghi, 2nd edition, Tehran: Zavar.

Rumi, Jalaleddin 2006, Mathnavi, by Mehdi Azar Yazdi, 3rd edition, Tehran: Pajoohesh Press.

Nader Ali, Seyed Adel 1397, Explanation of mystical terms, Qom: Ayatollah Ishraq.

Hujiri, Ali ibn Uthman. 2005, “Detecting the Blocked”, edited by Mahmoud Abedi, 2nd edition, Tehran: Soroush.

 

Articles and Theses  

 

Arzankar and Dehghanian. Spring 2017, "A Comparative Study of the Status of Trust and Its Degrees in Qur'an and Sufi Educational Texts up to the Eighth Century", Quarterly Journal of Mysticism in Persian Literature.

Thawab and Shabanzadeh. Spring and Summer, 2014, "Genealogy of Mystical Trust in Al-Qushayriyya Al-Risala based on Gadamer Theory", Mystical Studies, pp. 108-85.

Mansoori, Mahdi 2014, "Analysis and Study of Mystical Concepts in the Sufi Classes of Khajeh Abdullah Ansari", Master Thesis, Department of Persian Language and Literature.

Mousavi Sirjani, Soheila. Fall, 2012, "Application of the concept of trust in the view of Khajeh Abdullah Ansari and Sanai", Comparative Literature Studies, pp. 108-137.

Nourian, Fatemeh 1390, "A Comparative Study of the Mystical Terms of Nahj Al-Balaghah with the Discovery of the Unseen, Al-Qushayriyya Al-Risala and Mesbah Al-Hedaya", Master Thesis, Department of Persian Language and Literature.

قرآن کریم.
انصاری هروی، خواجه عبدالله. 1378ش، صد میدان، تهران: طهوری.
انصاری هروی، خواجه عبدالله. ۱۳۷۹ش، منازل السائرین، تهران: الزّهرا.
انصاری هروی، خواجه عبدالله. ۱۳۹۶ش، طبقات الصّوفیة، تصحیح محمد سرور مولایی، چاپ سوم، تهران: توس.
پشت دار، علی محمد. ۱۳۹۵ش، برگزیده رساله قشیریه، چاپ ششم، تهران: دانشگاه پیام نور.
قشیری، ابوالقاسم. ۱۳۹۱ش، رساله قشیریه، ترجمه ابوعلی عثمانی، تهران: زوار.
کاشانی، عزّالدین محمود. ۱۳۸۵ش، مصباح الهدایة ومفتاح الکفایة، تصحیح کرباسی و خالقی، چاپ دوم، تهران: زوار.
مولوی، جلال الدین. ۱۳۸۵ش، مثنوی، به کوشش مهدی آذر یزدی، چاپ سوم، تهران: پژوهش.
نادرعلی، سید عادل. ۱۳۹۷ش، شرح اصطلاحات عرفانی، قم: آیت اشراق.
هجویری، علی بن عثمان. ۱۳۸۴ش، کشف المحجوب، تصحیح محمود عابدی، چاپ دوم، تهران: سروش.
 
مقالات و پایان‌نامه‌ها
ارزن کار و دهقانیان. بهار 1396ش، «بررسی تطبیقی مقام توکّل و درجات آن در قرآن و متون تعلیمی صوفیه تا قرن هشتم»، فصلنامه عرفانیات در ادب فارسی.
ثواب و شعبانزاده. بهار و تابستان 1393ش، «تبارشناسی توکل عرفانی در رساله قشیریه بر مبنای نظریه گادامر»، مطالعات عرفانی، صص۱۰۸-۸۵.
منصوری، مهدی. 1393ش، «تحلیل و بررسی مفاهیم عرفانی در طبقات الصّوفیة خواجه عبدالله انصاری»، پایان نامه کارشناسی ارشد، گروه زبان و ادبیات فارسی.
موسوی سیرجانی، سهیلا. پاییز ۱۳۹۱ش، «تطبیق مفهوم توکل در نگاه خواجه عبدالله انصاری و سنایی»، مطالعات ادبیات تطبیقی، صص ۱۰۸-۱۳۷.
نوریان، فاطمه. ۱۳۹۰ش، «بررسی تطبیقی اصطلاحات عرفانی نهج البلاغه با کشف المحجوب، رساله قشیریه و مصباح الهدایة»، پایان نامه کارشناسی ارشد، گروه زبان و ادبیات فارسی.