بررسی معانی قصر در لایه‌های پنهان سخن حافظ شیرازی و سنایی غزنوی

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد سراب، دانشگاه آزاد اسلامی، سراب، ایران

2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد سراب، دانشگاه آزاد اسلامی، سراب، ایران

3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد اردبیل، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

چکیده

شعر زیبایی­هایی دارد که شناخت ‌آن‌ها با چند مبحث سر و کار دارد. کاوش در بیرونی‌ترین لایه شعر، مربوط به الفاظ بیت است که مربوط به علم بدیع می‌شود. پس از این لایه، علم بیان است؛ اما آن زیبایی پنهانی که برای یافتن آن، دقّت و تمرکز کافی نیاز است، زیبایی مربوط به بلاغت و دانش معانی است و در آفرینش هنری و زیبایی شعر نقش مؤثّری دارد. یکی از مهم­ترین وظایف بلاغت به ویژه علم معانی، آن است که یاری­گر انسان در انتقال درست تفکّر و احساس درونی خود می­باشد. حافظ از شاعران توانای قرن هشتم است که از زبانی توانا برخوردار است و در بکارگیری شگردهای معانی شاعری قدرتمند و ماهر است. در این مقاله که به روش کتابخانه‌ای نوشته شده است، به بررسی معانی قصر در غزلیات حافظ شیرازی و سنایی غزنوی پرداخته شده است، نتایج تحقیق نشان می‌دهد که هنرمندی حافظ در کاربرد این قسم از معانی، گاهی به زیرساخت جملات نفوذ کرده است؛ طوری که در روساخت جملات نمی­توان به راحتی آن را دریافت.

کلیدواژه‌ها


التفتازانی، سعدالدّین. 1411ق، مختصر المعانی، چاپ اول، قم: دار الفکر.
دهخدا، علی اکبر. 1377ش، لغتنامه، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
رجایی، محمدخلیل. 1353ش، معالم البلاغة(معانی، بیان و بدیع)، چاپ دوم، شیراز: دانشگاه شیراز.
زرین­کوب، عبدالحسین. 1373ش، نقد ادبی، تهران: امیرکبیر.
سنایی، مجدود بن آدم. 1387ش، دیوان اشعار، مقدمه، تصحیح و شرح محمد بقائی(ماکان)، تهران: اقبال.
شمیسا، سیروس. 1379ش، معانی، تهران: میترا.
شمیسا، سیروس. 1383ش، بیان و معانی، چاپ هشتم، تهران: فردوس.
عرفان، حسن. 1388ش، ترجمه و شرح جواهر البلاغه، چاپ دهم، قم: بلاغت.
کزازی، میرجلال الدین. 1370ش، زیبایی شناسی سخن پارسی، تهران: مرکز.
مشکوة الدّینی، مهدی. 1377ش، ساخت آوایی زبان، چاپ چهارم، مشهد: فردوس.
ناتل خانلری، پرویز. 1369ش، تاریخ زبان فارسی، چاپ چهارم، تهران: فرهنگ نشر نو.
نصیریان، یدالله. 1378ش، علوم بلاغت و اعجاز قرآن، چاپ سوم، تهران: سمت.
 
مقالات و پایان‌نامه‌ها
احمدی، لیلا. 1391ش، «ایجاز در شعر حافظ»، پایان­نامه کارشناسی ارشد، همدان: دانشگاه ابوعلی سینا.
جمالی، فاطمه. 1389ش، «جایگاه قصر و حصر در علم معانی»، مجله فنون ادبی، سال دوم، شماره2، (پیاپی3)، پاییز و زمستان.
کیان‌مهر، سمیه. 1388ش، «بررسی معانی ثانویه جملات در 200 غزل دیوان حافظ»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تبریز: دانشگاه پیام نور.