تأثیر سبک خاقانی بر حافظ در تبیین اصطلاح- مفهوم پیر مغان

نوع مقاله : علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترا، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرم آباد، خرم آباد،

2 استاد، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران

3 استادیار گروه زبان و ادبیان فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرم آباد، خرم آباد، ایران

چکیده

«پیر مغان» اصطلاح - مفهومی است که همچون خرابات و کوی مغان از آیین مهری و دین زردتشت در زادبوم ایرانیان به یادگار مانده و بعد از انقلاب دینی در دواوین بعضی از شاعران برای افشای موضوعات ریایی به شکلی مقدس و برجسته جلوه نموده است که در این میان خاقانی را می‌توان پیش‌قراول استفاده از آن دانست و حافظ با وام‌گیری از خاقانی و تقدس‌بخشی و جانمایی آن در کنار مفهوم غامض و وزین «رند» ، این اصطلاح – مفهوم را به گفتمان و ژانری دو
«پیر مغان» اصطلاح- مفهومی است که همچون خرابات و کوی مغان از آیین مهری و دین زردتشت در زادبوم ایرانیان به یادگار مانده و بعد از انقلاب دینی در دواوین بعضی از شاعران برای افشای موضوعات ریایی به شکلی مقدس و برجسته جلوه نموده است که در این میان خاقانی را می‌توان پیش‌قراول استفاده از آن دانست. خاقانی (۵۹۵-۵۲۰ق) یکی از مهم‌ترین شاعرانی است که بعد از سنایی(۵۴۵-۴۷۳ق) و عطار (۶۱۸-۵۴۰ق) و قبل از مولوی(۶۷۲-۶۰۴ق) و حافظ به سرودن اشعار مغانه‌ای اهتمام ورزیده است و در لفظ، معنا و ایجاد ساختار بیرونی و درونیِ شعر مغانه‌ای بر حافظ (۷۹۲-۷۲۷ق) تأثیرِ مستقیم گذاشته است. حافظ نیز با وام‌گیری از خاقانی و تقدس‌بخشی و جانمایی آن در کنار مفهوم غامض و وزین «رند»، این اصطلاح- مفهوم را به گفتمان و ژانری دو وجهی تبدیل کرده است که بعد از عبور از صافیِ ذهن و زبان او از جهاتی شبیه و از جهاتی متفاوت از پیر مغانی است که خاقانی پیش‌تر با آن روشنگری کرده بود.
تبدیل کرده است که از جهاتی شبیه و از جهاتی متفاوت از پیر مغانی است که خاقانی پیش‌تر با آن روشنگری کرده بود؛ زیرا جنبۀ هنری و رازآلودی و ایهامی پیرِ حافظ که صورت پیر را انتزاعی کرده، آنی نیست که خاقانی بی‌پرده و حقیقی با آن افشاگری و ستیهندگی نموده است. پس هر دو در راستای زمان به پیر مغان توجه داشته‌اند؛ با این تفاوت که پیر خاقانی حقیقی و شفاف است؛ امّا پیر حافظ انتزاعی و رندانه.

کلیدواژه‌ها


کتابنامه
قرآن کریم
استعلامی، محمد. ۱۳۹۰ش، نقد و شرح قصاید خاقانی، چاپ دوم، تهران: زوّار.
اوداینیک، ولودیمیر والتر. ۱۳۷۹ش، یونگ و سیاست، ترجمه علیرضا طیّب. تهران: نی.
بردسیری کرمانی، محمد بن ایلطغان. ۱۳۴۹ش،مصباح الأرواح، به تصحیح بدیع الزمان فروزانفر، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
بیانی، شیرین. ۱۳۸۴ش، دمساز و دوصد کیش، تهران: جامی.
پرتو، ابوالقاسم. ۱۳۷۶ش، پیر مغان، چاپ اوّل، تهران: اندیشه.
پورنامداریان، تقی. ۱۳۸۴ش، گمشده لب دریا(صورت و معنی در شعر حافظ)، چاپ دوم، تهران: سخن.
حافظ، خواجه شمس الدین محمد. ۱۳۷۴ش، دیوان(با مجموعه تعلیقات و حواشی قزوینی- غنی)، چاپ پنجم، تهران: اساطیر.    
خاقانی شروانی، ابراهیم بن علی. ۱۳۸۹ش، دیوان، به تصحیح علی عبدالرسولی، تهران: سنایی.
خرمشاهی، بهاءالدین. ۱۳۷۴ش، حافظ­نامه، چاپ هفتم، تهران: علمی و فرهنگی.          
دارابی، محمد. ۱۳۸۵ش، لطیفه غیبی، به کوشش نصرت الله فروهر، تهران: طراوت.
رضی، ‌هاشم. ۱۳۷۹ش، حکمت خسروانی، تهران: بهجت.
زرّین کوب، عبدالحسین. ۱۳۸۷ش، از کوچه رندان، تهران: امیرکبیر.
سجادی، ضیاءالدین. ۱۳۸۹ش، فرهنگ لغات و تعبیرات با شرح اعلام و مشکلات دیوان خاقانیشروانی، تهران: زوّار.
شفیعی­کدکنی، محمدرضا. ۱۳۷۳ش، آن سوی حرف و صوت، تهران: سخن.
شفیعی­کدکنی، محمدرضا. ۱۳۸۶ش، قلندریه در تاریخ، تهران: سخن.
غزالی طوسی، ابوحامد محمد. ۱۳۸۷ش، کیمیای سعادت، به کوشش حسین خدیوجم، چاپ چهاردهم، تهران: علمی و فرهنگی. 
فروزانفر، بدیع‌الزمان. ۱۳۷۶ش، احادیث مثنوی و قصص مثنوی، ترجمه حسین داوودی، تهران: امیرکبیر.
محمد بن منوّر، ابی‌سعد بن ‌ابی­سعید. ۱۳۸۱ش، اسرار التوحید فی ‌مقامات الشیخ ‌ابی‌سعید، به تصحیح محمدرضا شفیعی­کدکنی، چاپ پنجم، تهران: آگاه. 
محمودی بختیاری، علیقلی. ۱۳۴۵ش، راهی به مکتب حافظ، تهران: نشر مؤلف.
مرتضوی، منوچهر. ۱۳۸۸ش،مکتب حافظ، چاپ پنجم، تهران: توس.
نصر، سیدحسن. ۱۳۹۰ش، آموزه‌های صوفیان از دیروز تا امروز، ترجمه حسین حیدری و محمدهادی امینی. تهران: انتشارات قصیده‌سرا.
هروی، حسینعلی. ۱۳۸۶ش،، شرح غزل‌های حافظ، چاپ هفتم، تهران: چاپخانه حیدری.
همدانی، عین­القضات. بی­تا، تمهیدات، به تصحیح عفیف عسیران، تهران: کتابخانه منوچهری.
یثربی، یحیی. ۱۳۸۰ش، آب طربناک(تحلیل موضوعی دیوان حافظ)، تهران: فکر روز.
 
مقالات
بابایی، محسن. ۱۳۹۱ش، «درآمدی بر تبارشناسی پیر ‌مغان»، مجله پاژ، شماره ۹، ۱۰ و ۱۱. صص75- 86. 
بهروزی، کسری. ۱۳۸۵ش، «پیر ‌مغان و عصر حافظ»، مجله حافظ، شماره۲۹، صص80- 81. 
توانمند، سیروس. ۱۳۷۴ش، «نقدی بر کتاب حافظ و پیر ‌مغان(اثر محمدتقی مؤید)»، مجله چیستا، شماره ۱۲۲ و ۱۲۳، صص 279- 281.
خائفی، پرویز. ۱۳۸۷ش، «ماجرای پیر حافظ»، مجله حافظ، شماره ۵۷، صص 46- 50.         
راستگو، محمد. ۱۳۶۸ش، «خلاف‌آمد»، مجله کیهان فرهنگی، شماره 6۹، صص 29- 31. 
روضاتیان، مریم و افسانه غفوری. ۱۳۹۰ش، «از پیر خرد یونگ تا پیر‌ مغان حافظ»، مجله پژوهش‌های نقدادبی و سبک‌شناسی، شماره 2، صص 113- 132.  
شفیعی­کدکنی، محمدرضا. ۱۳۹۰ش، «شکار معانی در صحرای بی­معنی(آسیب شناسی فرهنگ ایرانی بعد از مغول)»، مجله بخارا، شماره 32، صص 23- 52.  
صدقی، حسین و نورالدّین پیدا. ۱۳۹۶ش، «مقایسه تطبیقی خمریات ابن‌فارض و حافظ»، مطالعات ادبیات تطبیقی دانشگاه جیرفت، تابستان، سال یازدهم، شماره ۴۲، صص۱۳۳-۱۵۳.
علی‌محمدی، ابوالفضل. ۱۳۸۵ش، «پیر گلرنگ حافظ کیست؟»، مجله حافظ، شماره 5۷، صص 77- 97.              
کوشان، ایوب و غلامرضا ضیایی. ۱۳۹۱ش، «مقایسه پیر در دیوان حافظ و دیوان حکیم فضولی»، مجلهمطالعات ادبیات تطبیقی دانشگاه جیرفت، دوره ۶، شماره ۲۱، صص 1- 22.
گرجی، مصطفی و زهره تمیم­داری. ۱۳۹۱ش، «تطبیق پیر ‌مغان دیوان حافظ با کهن‌الگوی پیر خردمند یونگ»، مجله ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناسی، شماره 28، صص 97- 113.   
وحیدی، حسین. ۱۳۸۴ش، «پیر ‌مغان کیست؟»، مجله حافظ، شماره ۲۲، صص 69- 71.