شگرد‌هایی از هنجارگریزی در غزلیات سنایی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد زاهدان، دانشگاه آزاد اسلامی، زاهدان، ایران

2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد زاهدان، دانشگاه آزاد اسلامی، زاهدان، ایران

چکیده

یکی از روش‌های برجسته‌سازی زبان، هنجار‌گریزی است؛ چنین شگرد و ترفندی همچو جاروبی غبار عادت و تکرار و دلزدگی را از ادبیات می‌زداید و همواره جامه‌ای نو و دلکش بر آن می‌پوشاند. در زیر لوای چنین شگردی چه بسیار هنرنمایی‌ها و تازگی‌ها نمودار می‌شود که ذهن خموده و ایستای هر خواننده‌ای را بر سر ذوق می‌آورد و پویا و آگاه می‌کند. شاعران بسیاری با بکارگیری چنین شگردی، بر غنای شعر خود افزوده‌اند. سنایی نیز یکی از شاعرانی است که از این شگرد بسیار سود برده است و اشعارش را مزیّن نموده است. مقاله حاضر نتیجه پژوهشی است با تکیه بر قاعده «هنجارگریزی» که به‌منظور یافتن سه نوع هنجارگریزی واژگانی، نحوی و معنایی در غزلیات سنایی انجام شده‌ است. بدین ‌منظور، پس از بیان مقدمه‌ای درباره برجسته‌سازی و انواع آن، به اصل مطلب پرداخته شده‌است. سنایی با عدول از زبان معیار و آشنازدایی، سبب ایجاد تازگی شکل بیان و بیداری خواننده شده‌است. نتیجه این بررسی نشان می‌دهد که سنایی برای برجسته‌سازی اشعارش از هنجارگریزی واژگانی، نحوی، معنایی بسیار استفاده کرده است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.

انوشه، حسن. 1376ش، فرهنگنامه ادبی فارسی، ج 2، تهران: سازمان چاپ و انتشارات.

خلیلی جهانتیغ، مریم. 1380ش، سیب باغ جان؛ جستاری در ترفندها و تمهیدات هنری غزل مولانا، تهران: سخن.

سنایی، مجدود بن‌آدم. 1386ش، غزل‌های حکیم سنایی غزنوی، مصحح: یدالله جلالی پندری، تهران: علمی و فرهنگی.

شفیعی کدکنی، محمدرضا. 1379ش، شاعر آینه‌ها، تهران: آگاه.

شفیعی کدکنی، محمدرضا. 1385ش، در اقلیم روشنایی: تفسیر چند غزل از حکیم سنایی غزنوی، چاپ سوم، تهران: آگه.

شفیعی کدکنی، محمدرضا. 1389ش، موسیقی شعر، تهران: آگاه.

شمیسا، سیروس. 1381ش، بیان، تهران: فردوس.

صفوی، کوروش. 1390ش، از زبان‌شناسی به ادبیات، ج 1، تهران: سوره مهر.

فرشیدورد، خسرو. 1388ش، دستور مفصل امروز، تهران: سخن.

مدرسی، فاطمه. 1386ش، از واج تا جمله، تهران: چاپار.

میرصادقی(ذوالقدر)، میمنت. 1388ش، واژه‌نامه هنر شاعری: فرهنگ تفصیلی اصطلاحات فن شعر و سبک‌ها و مکتب‌های آن، تهران: کتاب مهناز.

ناتل خانلری، پرویز. 1374ش، تاریخ زبان فارسی، ج2، تهران: سخن.

وزیرنیا، سیما. 1379ش، زبان شناخت، تهران: نشر قطره.