تحلیل امثال و حکم عربی طوطی‌نامه نخشبی و تطبیق با امثال و حکم فارسی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تبریز، تبریز، ایران و عضو باشگاه پژوهشگران جوان و نخبگان، واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی، مرند، ایران

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تبریز، تبریز، ایران

چکیده

«طوطی نامه» اثر ضیاء الدّین نخشبی است. نخشبی از عارفان و نویسندگان مشهور قرن هشتم است. این کتاب که از آثار قرن هشتم است، از مجموعه داستان‌های عامیانه تشکیل یافته است. نخشبی احاطه وسیعی به زبان عربی و مخصوصاً امثال و حکم عربی داشته است و برای مزیّن کردن نثر کتاب خویش، به تناسب حکایات، امثال و حکم را به کار برده است. تعدّد مثل‌ها به حدی است که در بیش‌تر صفحات از آن‌ها برای استحکام و جذّابیت متن بهره گرفته است. در مورد امثال و حکم کتاب تا به حال تحقیقی صورت نگرفته است. در این بررسی علاوه بر ترجمه صحیح امثال و حکم، امثال و حکم از دیدگاه ادبیات تطبیقی عربی- فارسی نیز بیان شده است. نگاه تطبیقی به امثال و حکم ارزش امثال را بیش‌تر روشن می‌کند و تأثیرات و تعاملات فرهنگ‌ها و آداب و عقاید و رسم و رسوم ملل را در همدیگر بیش‌تر نمایان می‌سازد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
نهج البلاغه، 1383، ترجمه علی شیروانی، قم: دار العلم.
نهج البلاغه، 1379، ترجمه علی­نقی فیض الاسلام، تهران: فقیه.
 
کتب عربی
إبن منظور، محمد. 1414ق، لسان العرب، بیروت: دار صادر.
ابوالفتوح رازی، حسین. 1371ش، روض الجنان وروح الجنان فی تفسیر القرآن، به کوشش و تصحیح محمدجعفر یاحقی، محمدمهدی ناصح، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
اسوار، موسی. 1384ش، چکامه­های متنبّی،ترجمه به انگلیسی: آربری، مقدّمه و ترجمه به فارسی: موسی اسوار، تهران: هرمس.
حریری، قاسم. 1389ش، ترجمه مقامات الحریری، ترجمه و توضیح طواق گلدی گلشاهی، تهران: امیرکبیر.
حسین­شاه. 1388ش، خزینة الأمثال(ترجمه منتخب مجمع الأمثال)، به اهتمام احمد مجاهد، تهران: دانشگاه تهران.
خوارزمی، قاسم. 1382ش، بدایع المُلَح، ترجمۀ موفّق بن طاهر خوارزمی، تصحیح مصطفی اولیائی، تهران: میراث مکتوب.
زین الدین رازی، محمد. 1375ش، امثال و حکم، ترجمه فیروز حریرچی، تهران: دانشگاه تهران.
طباطبایی، مصطفی. 1360ش، گنجینه امثال عرب، تهران: چاپخانه افست مروی.
ماوَرْدی، علی. 1421ق، ادب الدّنیا والدّین، بیروت: دار المکتبة هلال.
وطواط، رشید. 1376ش، لطایف الأمثال وطرایف الأقوال(شرح فارسی 281 مَثَل عربی)، تصحیح حبیبه دانش آموز، تهران: میراث مکتوب.
 
کتب فارسی
آل احمد، شمس. 1352م، تصحیح و توضیح جواهر الأسمار عماد بن محمد الثّغری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
استعلامی، محمد. 1383ش، درس حافظ(نقد و شرح غزل‌های خواجه شمس­الدّین محمّد حافظ)، تهران: سخن.
اصفهانی، محمود بن محمد. 1364ش، دستور الوزاره، تصحیح و تعلیق از رضا انزابی نژاد. تهران: امیرکبیر.
انزابی نژاد، رضا و قره بگلو، سعید.1381ش، شرح بوستان سعدی، تهران: جامی.
انوری، حسن. 1384ش، فرهنگ امثال سخن، تهران: سخن.
بهار، محمدتقی. 1384ش، سبک‌شناسی یا تاریخ تطوّر نثر فارسی، تهران: امیرکبیر.
بیهقی، محمد. 1392ش، تاریخ بیهقی، مقدمه، تصحیح، تعلیقات، توضیحات و فهرست‌ها: محمدجعفر یاحقی، مهدی سیدی، تهران: سخن.
تِرینی قندهاری،نظام الدین.1387ش، قواعد العرفا وآداب الشّعرا، به اهتمام احمد مجاهد، تهران: سروش.
جامی، عبدالرحمن. 1387ش، بهارستان، به تصحیح اسماعیل حاکمی، تهران: اطّلاعات.
جمشیدی­پور، یوسف. 1347ش، فرهنگ امثال فارسی، تهران: کتابفروشی فروغی.
جُنابِدی، م‍ی‍رزا ب‍ی‍گ. 1378ش، روضة الصفویّة، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
حافظ ابرو، عبدالله. 1375ش، جغرافیای حافظ ابرو، تصحیح صادق سجّادی، تهران: میراث مکتوب.
حکمت، علی اصغر. 1387ش، امثال قرآن، آبادان: پرسش.
حلبی، علی اصغر. 1381ش، تأثیر قرآن و حدیث در ادبیّات فارسی، تهران: اساطیر.
حمیدالدّین بلخی، عمر. 1372ش، مقامات حمیدی، به تصحیح رضا انزابی نژاد، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
خاتمی، احمد. 1387ش، متن ویراسته و شرح کامل تاریخ جهانگشای جوینی، تهران: علم.
خاقانی، بدیل. 1382ش، دیوان خاقانی شروانی، مقابله، تصحیح، مقدّمه و تعلیقات ضیاءالدین سجادی، تهران: زوّار.
خرّمشاهی، بهاءالدین. 1367ش، حافظ­نامه، تهران: علمی- فرهنگی و سروش.
دامادی، محمد. 1379ش، مضامین مشترک در ادب فارسی و عربی، تهران: دانشگاه تهران.
دود­پوتا، عمرمحمد. 1382ش، تأثیر شعر عربی بر تکامل شعر فارسی، ترجمه سیروس شمیسا، تهران: صدای معاصر.
دهخدا، علی اکبر. 1363ش، امثال و حکم، تهران: امیرکبیر.
راوندی،محمد. 1364ش،راحة الصّدور وآیة السّرور، تصحیح محمّد اقبال و مجتبی مینوی، تهران: امیرکبیر.
رزّاز، علی اکبر. 1386ش، جمع پریشان(طبقه­بندی موضوعی اشعار حافظ)، تهران: قطره.
رضایی هفتادُری، غلامحسین و حسن­زاده نیری، محمدحسن. 1386ش، گزیده دیوان متنبّی، تهران: دانشگاه تهران.
روشن، محمد. 1355ش، تصحیح و توضیح مرزبان­نامه، سعدالدّینوراوینی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
زرّین­کوب، عبدالحسین. 1379ش، حدیث خوش سعدی، تهران: سخن.
زمانی، کریم.1383ش، شرح جامع مثنوی معنوی، تهران: اطّلاعات.
زمانی، کریم.1389ش، میناگر عشق(شرح موضوعی مثنویمعنوی)، تهران: نشر نی.
سجّادی، جعفر. 1386ش، فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، تهران: طهوری.
سعدی، مصلح. 1392ش، گلستان سعدی، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزمی.
شجاع، 2536، انیس الناس، به کوشش ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. 1388ش، تازیانه­های سلوک(نقد و تحلیل چند قصیده از حکیم سنائی)، تهران: آگاه.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. 1389ش، تصحیح و توضیح منطق الطّیر عطّارنیشابوری، تهران، سخن.
شهیدی، جعفر. 1373ش، شرح مثنوی شریف، تهران: علمی- فرهنگی.
شهیدی، جعفر. 1384ش، تصحیحوتوضیح درّه نادره، میرزامهدی­خاناسترآبادی، تهران: علمی- فرهنگی.
صدری­نیا، باقر. 1388ش، فرهنگ مأثورات متون عرفانی، تهران: سخن.
صفا، ذبیح الله. 1370ش، تاریخ ادبیّات در ایران، تهران: فردوس.
عابدی، محمود. 1386ش، تصحیح و توضیح کشف المحجوب، ابوالحسنعلی بنعثمان هجویری، تهران: سروش.
عفیفی، رحیم. 1371ش، مثل‌ها و حکمت‌ها در آثار شاعران قرن سوم تا یازدهم هجری، تهران: سروش.
عین­القضات، عبدالله. 1389ش، تمهیدات، تهران: منوچهری.
شرف­الدین قزوینی، فضل­الله. 1383ش، المعجم فی آثار ملوک العجم، شرف­الدّین فضل­الله حسینی قزوینی، به کوشش احمد فتوحی نسب، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
فخر رازی، محمد. 1382ش، ستّینی[جامع العلوم]، تصحیح علی آل داود، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
فروزانفر، بدیع الزمان. 1375ش، شرح مثنوی شریف، تهران: زوّار.
فقهی، عبدالحسین و رضایی، ابوالفضل. 1389ش، فرهنگ جامع مثل­ها و حکمت­ها، تهران: دانشگاه تهران.
فیض کاشانی، محمد. 1372ش، کلّیّات اشعار مولانا فیض کاشانی،تصحیحمحمّدپیمان،تهران:کتابخانه سنایی.
قهرمانی، علی. 1378ش، امثال و حکم مشابه در عربی و فارسی، تبریز: احرار.
ماهیار، عباس. 1385ش، شرح مشکلات خاقانی(گنجینه اسرار)، کرج: جام گل.
محفوظ، حسینعلی. 1377ش، متنبّی و سعدی، تهران: روزنه.
محقّق، مهدی. 1384ش، «ادبیّات تطبیقی(فارسی- عربی)»، دانشنامه زبان و ادب فارسی، به سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
محقّق، مهدی. 1386ش، تحلیل اشعار ناصر خسرو، تهران: دانشگاه تهران.
مراقبی، غلامحسین و جهانی نوق، مجید. 1391، فرهنگ جامع امثال و حکم، تهران: دانشگاه تهران.
معین، محمد. 1389ش، حافظ شیرین­سخن، به کوشش دکتر مهدخت معین، تهران: صدای معاصر.
مولوی، جلال الدین. 1383ش، گزیده غزلیّات شمس، مقدمه و شرح لغات و ترکیبات و فهارس به کوشش محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی.
مولوی، جلال الدین. 1389ش، فیه ما فیه(و پیوست­های نویافته)، مولانا جلال­الدّین بلخی، تهران: کتاب پارسه.
نصرالله منشی، ابوالمعالی. 1377ش، کلیله و دمنه، تصحیح و توضیح مجتبی مینوی، تهران: امیرکبیر.
نجفی، راحله. 1388ش، فرهنگ ضرب ­المثل عربی، تهران: چوک آشتیان.
نجم رازی، عبدالله. 1379ش، مرصادالعباد من المبدأ الی المعاد، تصحیح محمّدامین ریاحی، تهران: علمی- فرهنگی.
نجم رازی، عبدالله.1381ش، مرموزات اسدی در مزمورات داوودی، تصحیح محمّدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.
نخشبی، ضیاءالدّین. 1372ش، طوطی نامه، تصحیح دکتر فتح­الله مجتبایی و دکتر غلامعلی آریا، تهران: منوچهری.
نظام­الملک، حسن بن علی. 1348ش، سیاست نامه، به کوشش جعفر شعار، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
نظامی، الیاس. 1383ش، مخزن الأسرار حکیم نظامی گنجه­ای، با حواشی و تصحیح حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.
نظامی، الیاس. 1389ش، خسرو و شیرین حکیم نظامی گنجه­ای، با حواشی و تصحیح حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.
نظری، جلیل. 1383ش، تصحیح و توضیحروضة العقول، انشای محمّد غازی ملطیوی، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی(تهران).
وراوینی، سعدالدّین. 1384ش، مرزبان نامه، به کوشش خلیل خطیب رهبر،تهران: صفی­علیشاه.
یثرِبی، یحیی. 1381ش، آب طربناک(تحلیل موضوعی دیوان حافظ)، تهران: مرکز مطالعات و انتشارات آفتاب توسعه.
یزدگردی، امیرحسن. 1385ش، تصحیح و توضیحنفثة المصدور، انشای شهاب­الدّین محمّد خُرَندِزی زیدَری نسوی، تهران: توس.
یوسفی، غلامحسین. 1352ش، تصحیح و توضیح قابوسنامه، عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر بن قابوس بن وشمگیر بن زیار، تهران: علمی- فرهنگی.
یوسفی، غلامحسین. 1387ش، تصحیح و توضیح بوستان سعدی، تهران: خوارزمی.
 
مقالات
محقّق، مهدی. 1338ش، «متنبّی و سعدی»، مجله راهنمای کتاب. سال دوم، شماره دوم و سوم، صص. 238-223.